Cultuur

Een belangrijk aspect van het zaken doen in Brazilië is het begrip van de Braziliaanse cultuur en tevens het besef van de eigen cultuur om de verschillen te kunnen herkennen. Het is vervolgens niet alleen belangrijk dat men deze begrijpt, maar als men daadwerkelijk in Brazilië of met Brazilianen zaken doet, dat men ook zo handelt. Naarmate daar verder van afgeweken wordt is de kans op weerstanden en misverstanden groter.

Noord- en West-Europeanen zijn gewend om tamelijk direct de zaken te bespreken die moeten worden afgehandeld. Naarmate dat men in zuidelijker landen van Europa komt wordt de communicatie indirecter en is in eerste instantie een investering in de persoonlijke relatie nodig om het ijs te breken.

Om de cultuur van de Brazilianen beter te begrijpen moeten we even de historie in.

Brazilië is een land dat door de eeuwen heen is aangedaan door NIET inheemse volkeren. Met name Europeanen en Afrikanen (door de slavenhandel), maar zeker ook later beïnvloed door de Verenigde Staten. Brazilië is jarenlang onderworpen geweest aan dictaturen. Zijn het in de 15e eeuw en later met name de Portugezen geweest, in de 20e eeuw heeft Brazilië een sterke dictatuur gekend die is gesteund door de Verenigde Staten. Het is zelfs zo dat deze pas in de 2e helft van de 20e eeuw zijn omgevormd tot een democratie met een gekozen parlement. Dat de invloed vanuit de Verenigde Staten groot is geweest is nog terug te vinden in de weerstand bij de Braziliaanse bevolking. De burgemeester van Rio de Janeiro heeft in 2003 George Bush als persona non grata verklaard als protest tegen de oorlog in Irak. In São Paulo is een aparte check-in desk op het internationale vliegveld voor mensen uit de Verenigde Staten. Over het algemeen staat een Braziliaan redelijk openhartig tegenover een Europeaan.

Het zijn echter grotendeels de Europeanen geweest (met name Portugezen) die zich hebben gevestigd in dit immense land. In het zuiden met name afkomstig uit Portugal, Duitsland, Italië, Zwitserland en iets mindere mate uit Polen en Nederland. In het Noorden(oosten) met name uit Portugal, Spanje en Frankrijk. De Staat Bahia kent een zeer grote leefgemeenschap die oorspronkelijk afkomstig is vanuit Afrika. De staat São Paulo kent de mix van al deze culturen met als aanvulling een leefgemeenschap van ca. 2 miljoen Japanners. Kortom, met de autochtone Indianen is Brazilië een enorme smeltkroes van allerlei culturen die afhankelijk in welke streek u bivakkeert meer of minder (West)-Europese trekken kent.

Een enorm bindmiddel is de religie. De religie van het voetbal, de religie van de carnaval en de religie van het Katholicisme waaraan nagenoeg elke Braziliaan zich heeft geconformeerd. Dit maakt dat ondanks alle culturele achtergronden en verschillen het 1 land is met maar 1 taal: Portugees. In de periode tot ongeveer 1990 heeft Brazilië een zeer zwakke, gesloten economie gekend waarbij een jaarlijkse inflatie tussen de 200% en 300% de koers van economie bepaalde. Het is pas vanaf die periode dat er wat stabiliteit is gekomen. Tot deze periode is Brazilië ook volledig gesloten geweest voor westerse invloed. Importeren van (technologische) goederen was verboden. Tot op de dag van vandaag zijn deze effecten nog steeds merkbaar. Geïmporteerde goederen zijn nog steeds exorbitant duur.

Om het geheel compleet te maken kent Brazilië een lange geschiedenis van corruptie en bureaucratie. Ook al wordt daar door de huidige regering van President Lula van alles aan gedaan om de kop in te drukken, een issue om ter degen rekening mee te houden. Uit deze historie valt veel van de huidige cultuur van Brazilië en het gedrag van de Brazilianen te verklaren.

Cultuurverschillen tussen Europa en Brazilië

Wat voor Brazilië sterk meespeelt in de huidige wereldeconomie is dat Brazilianen niet zozeer iets nodig hebben van andere landen. Het land heeft alle natuurlijke bronnen en faciliteiten om volledig self-supporting te zijn. Dat is eigenlijk door de eeuwen zo geweest. Het zijn met name andere landen die iets willen van Brazilië. Daarmee is er voor de Brazilianen geen noodzaak is geweest om andere talen te leren dan Portugees. Ook de gesloten economie heeft ertoe bijgedragen dat nauwelijks aandacht is geweest voor andere talen.

Om zaken te doen in Brazilië is het dus noodzaak om Portugees te spreken. De Braziliaan is een levensgenieter en korte termijn denker. Ze leven met de dag en besteden meteen het geld dat ze hebben verdiend. Mede door de periode met de hoge inflaties kon je beter meteen je geld omzetten in duurzame goederen. Om dit bestedingsgedrag te beteugelen heeft de overheid hoge rentes gezet op lenigingen. De Braziliaan is opportunistisch van aard, nijgend naar naïef en is niet gewend te plannen en extrapoleren naar de langere termijn. Hierbij wordt een Braziliaan regelmatig verrast door zaken die zelfs een repeterend karakter hebben. Wij Europeanen hebben de nijging om dan met boosheid op te reageren. Dat werkt sterk averechts. Allereerst voelt de Braziliaan zich (sterk) beledigd, verder begrijpt de Braziliaan de boosheid niet, want er is toch naar eer en geweten een resultaat gemaakt. Dat dit resultaat dan afwijkt van de Europese normering heeft te maken met de culturele achtergrond van de Braziliaan. In tegenstelling tot het beeld is de doorsnee Braziliaan overigens een noeste werker met een hoog commitment en nastreven van een hoge servicegraad. Het schort hem meestal in de doorpak mentaliteit.

Door de gesloten economie heeft een Braziliaan een beperkt basisontwikkeling op het gebied van mondiale historie, culturen, technologie, normering, etc. Daarmee is er vaak beperkt besef van kwaliteitseisen en normeringen die gangbaar zijn in Europa. Dit impliceert dat door de bank genomen de Brazilianen de eisen en wensen begrijpen van een Braziliaan. De kwaliteitseisen en normering die vanuit Europa gelegd worden op producten en diensten liggen soms beduidend anders. De doorsnee Braziliaan heeft daarmee vaak door zijn ongeremde drang om goed te willen doen niet het besef dat er een gat bestaat in de perceptie. Vaak is er wel gevoel van minderwaardigheid omdat die buitenlander beter geschoold en meer ervaren is en rijker (elke ‘estrangeiro’ is ongelimiteerd rijk). Daar probeert een Braziliaan geraffineerd iets van mee te pikken.

Je recht opeisen omdat de wet dit voorschrijft is een Europese benadering. In Brazilië moet dat ‘geregeld’ worden. Dan wordt het creatief omgaan met alternatieve paden. De Braziliaan is zeer levendig en communicatief en kent daarmee een (zeer) grote informele economie. Het feit dat er regels bestaan betekent nog niet meteen dat overeenkomstig deze regels wordt gehandeld. Alleen als het daadwerkelijk in je voordeel werkt, anders kent de Braziliaan wel weer een familielid, vriendje, etc. die een bepaalde functie heeft om zaken voor hem te regelen…

Het verschil tussen arm en rijk is erg groot en historisch gezien heeft Brazilië altijd gekampt met een hoge werkloosheid. Dit verklaart meteen ook het hoge commitment. De gastvrijheid en het iemand naar zijn zin maken zit overigens ook van nature in de aard van de Braziliaan. De keerzijde is echter dat het toegeven dat men onvoldoende kennis/ervaring van zaken heeft is een zeer hoge drempel. Daarmee kunnen zaken ongemerkt steeds verder fout gaan. Nog een paar zaken die van belang zijn om te weten over de cultuur van Brazilië. Brazilië kent nog immer een bureaucratisch stelsel, zowel qua wetgeving als structuur van overheidsorganen. Met op het netvlies om zaken planmatig te regelen gaat regelmatig vragen om herziening van de horizon.

Brazilië kent een sterke bescherming van de medewerker. Het niet strikt aan de wet houden en formeel alles vastleggen leidt bij afscheid onherroepelijk tot rechtszaken waarbij vaak de medewerker in het gelijk wordt gesteld. Hierachter zit tevens de sterke arm van de vakbond waarvan een medewerker lid MOET zijn.

Resumé

De Braziliaanse cultuur is daarmee complex en divers. Afhankelijk van de regio waarin met bivakkeert zal dus rekening gehouden moeten worden met de regionale cultuuraspecten. In het zuiden van Brazilië zal de gemiddelde Braziliaan snel aansluiting vinden omdat dit grotendeels aansluit op de Europese cultuur. Dit is zeker het geval in São Paulo, hét economische centrum van Zuid-Amerika, waar alle multinationals zijn te vinden. In de staat Bahia zal men duidelijk meer afstand ervaren in cultuur door de sterke Afrikaanse invloeden. In het Noordoosten van Brazilië (Natal en omgeving) zal met ook gemakkelijker aansluiting vinden door de sterke Europese invloeden.